św. Barbara jest jedną z tych œwiętych, których akta zaginęły. Większoœć tego, co o niej wiemy, pochodzi ze œredniowiecznych legend. Urodziła się pod koniec III w., legenda mówi, że w Nikomedii (dziœ Izmid w Turcji) jako córka bogatego i wpływowego człowieka. Według legendy ojciec jej nazywał się Dioskur.
Barbara miała być piękna, wykształcona i inteligentna. O jej rękę ubiegało się wielu znakomitych młodzieńców, ale Barbara wszystkim odmawiała. Spotykała się z niewielką grupką chrzeœcijan, którzy ukrywali się wówczas przed przeœladowaniami ze strony jednego z najokrutniejszych cesarzy - Galeriusza Waleriusza Maksymina, nazywanego Daja. Przyjęła chrzest i postanowiła poœwięcić życie Bogu.

Ojciec jej fanatycznie nienawidził chrzeœcijan. Kiedy dowiedział się, że jego córka została jedną z nich, postanowił wybić jej to z głowy. Chciał córkę uderzyć, ale (jak opowiada legenda) ziemia się pod nią rozstąpiła, ratując ją przed gniewem ojca. Potem kazał zbudować w swoim domu wieżę, w której postanowił zamknąć Barbarę. Kiedy wieża była już gotowa, spostrzegł, że zamiast zaplanowanych dwóch okien ma trzy. To Barbara w tajemnicy przed ojcem nakazała tak zrobić murarzom. Trzy okna były dla niej symbolem Trójcy świętej. Przez pewien czas Barbara była uwięziona w wieży, głodzona i straszona, żeby wyrzec się wiary. Kiedy jednak ani proœby, ani groŸby nie skutkowały, ojciec zaprowadził ją do sędziego i oskarżył.

Sędzia najpierw rozkazał Barbarę ubiczować, jednak jej chłosta wydała się jakby muskaniem pawich piór. W nocy miał ją odwiedzić Chrystus, zaleczyć jej rany i udzielić Komunii œw. Potem sędzia kazał Barbarę bić maczugami, przypalać pochodniami, a wreszcie obciąć jej piersi. Chciał ją w takim stanie pognać ulicami miasta, ale wtedy zjawił się anioł i okrył jej ciało białą szatą. Wreszcie sędzia zrozumiał, że torturami nic nie osiągnie. Wydał więc wyrok, żeby œciąć Barbarę mieczem. Wykonawcą tego wyroku miał się stać ojciec Barbary, Dioskur. Podobno ledwie odłożył miecz, zginął rażony piorunem. Miało się to wydarzyć około roku 305.

Kult jej od razu stał się bardzo popularny. W VI w. cesarz Justynian sprowadził relikwie œw. Barbary do Konstantynopola. Stamtąd w 1202r. zostały zabrane do Wenecji, a następnie przekazane do miasta Torcello, gdzie mają się znajdować do dziœ w koœciele œw. Jana Ewangelisty. Czaszka œw. Barbary jeszcze do niedawna znajdowała się w Czerwińsku. Inne relikwie œwiętej są też w katedrze pelplińskiej oraz w koœciele œw. Andrzeja w Krakowie.

W Polsce kult œw. Barbary był zawsze bardzo żywy. Już w modlitewniku Gertrudy, córki Mieszka II wspomniana jest pod datą 4 grudnia. Pierwszy koœciół ku jej czci wystawiono w 1262r. w Bożygniewie koło środy śląskiej. W XV w. wydział teologiczny Akademii Krakowskiej obrał sobie œw. Barbarę za patronkę. Wizerunek œwiętej widnieje w herbie miasta Strumień. Poza polską œw. Barbara jest darzona wielką czcią także w Czechach, Saksonii, Lotaryngii, południowym Tyrolu, a także w Zagłębiu Ruhry. W Nadrenii uważana jest za towarzyszkę œw. Mikołaja - w wielu miejscach to ona obdarowuje dzieci prezentami.

Jest też wspominana w wielu przysłowiach: "Barbara œwięta o górnikach pamięta", "święta Barbara, która umacnia; kto bowiem służy tobie, nigdy nie odejdzie bez sakramentów", "¯aden majtek bez Barbarki na wodę się nie puœcił". św. Barbara jest patronką górników, flisaków, marynarzy, chłopów, architektów, dekarzy, murarzy, ludwisarzy, kowali, kamieniarzy, cieœli, grabarzy, dzwonników, kapeluszników, kucharzy, rzeŸników, dziewcząt, więŸniów, ludzi narażonych na wybuchy, jak artylerzystów, pracowników prochowni i arsenałów, kanonierów, saperów, straży ogniowej, umierających; jest opiekunką twierdz i wież; wzywana jest w modlitwie o dobrą œmierć, w przypadku zagrożenia przez ogień, o oddalenie burzy, zarazy i dżumy.

W œredniowieczu zaliczano œw. Barbarę do grona 14 "Orędowników, mających stały dyżur ratowniczy nad œwiatem". Istniało kiedyœ w Polsce bractwo œw. Barbary jako patronki dobrej œmierci. Należał do niego też œw. Stanisław Kostka. Kiedy umierał, a właœciciel domu, w którym mieszkał, nie chciał wpuœcić kapłana z Sakramentem Chorych, wtedy œw. Barbara przyniosła mu Komunię œw.

W ikonografii œw. Barbara jest przedstawiana w dostojnym odzieniu, często z nakrytą głową, dla podkreœlenia jej szlachetnego pochodzenia, często ma na sobie płaszcz. W ręku trzyma palmę męczeństwa lub kielich z Najœwiętszym Sakramentem. Obok widnieje wieża z trzema oknami, w której była zamknięta przez ojca. Czasem trzyma w ręku miecz, którym została œcięta. Bywa też przedstawiana z pochodnią, działem armatnim lub strusimi piórami. Imię Barbara tłumaczone jest albo z łacińskiego barbara - "cudzoziemka, obca, pochodząca spoza Grecji", albo też od greckiego barbaros - "ktoœ bez wykształcenia".